HỘI ĐẤT NGẬP NƯỚC VIỆT NAM

Vietnam Wetlands Association

Dòng chảy Môi trường

Dòng chảy môi trường đem lại lợi ích cho con ng­ười và thiên nhiên

Dòng chảy môi trường là chế độ nước được cung cấp trong một dòng s­ông, vùng đất ngập nước hoặc vùng ven bờ để duy trì các hệ sinh thái và những lợi ích của chúng ở những nơi dòng chảy bị điều tiết và có sự cạnh tranh trong sử dụng nước. Dòng chảy môi trường góp phần vô cùng quan trọng đối với sức khỏe của dòng sông, sự phát triển kinh tế và giảm đói nghèo. Chúng đảm bảo tính sẵn có liên tục của nhiều lợi ích mà dòng sông khỏe mạnh và các hệ thống nước dưới đất mang lại cho xã hội.

Không nên đánh giá thấp cái giá phải trả do việc không thiết lập dòng chảy môi trường

Có một thực tế ngày càng trở nên rõ ràng rằng, trong giai đoạn trung hạn và dài hạn, việc không đáp ứng các yêu cầu về dòng chảy môi trường sẽ gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với nhiều đối tượng sử dụng dòng sông. Giải quyết nhu cầu nước cho các hệ sinh thái thủy sinh thường đồng nghĩa với hạn chế sử dụng nước của một hoặc nhiều ngành. Đó là sự lựa chọn khó khăn như­ng buộc phải tiến hành để bảo đảm cho sức sống lâu dài của l­ưu vực và các hoạt động có liên quan.

Sông và hệ thống trao đổi nước cần phải được xem xét  trong bối cảnh tổng thế

Khi bắt đầu nghiên cứu thực hiện dòng chảy môi trường, trước tiên cần xem xét tất cả các khía cạnh của sông và hệ thống trao đổi nư­ớc trong bối cảnh tổng thể của chúng. Có nghĩa là phải xem xét l­ưu vực từ thượng nguốn đến cửa sông và vùng bờ, bao gồm các vùng đất ngập nước, đồng bằng ngập lũ và các hệ thống nước dư­ới đất có liên quan. Điều này còn có nghĩa là xem xét các giá trị môi trường, kinh tế, xã hội và văn hóa trong mối liên hệ với toàn bộ hệ thống. Khi thiết lập dòng chảy môi trường cần xem xét một loạt các kết quả và tác động, từ bảo vệ môi trường đến phục vụ các nhu cầu của sản xuất và con ng­ười.

Cần xác định rõ các mục tiêu và kịch bản khai thác tài nguyên nước

Để thiết lập dòng chảy môi trường, cần xác định rõ các mục tiêu cũng như kịch bản khai thác và sử dụng tài nguyên nư­ớc. Các mục tiêu cần có những chỉ số có thể đo l­ường được để làm cơ sở cho việc phân bổ tài nguyên nước. Các mục tiêu và kịch bản phù hợp nhất cần được xây dựng bởi đội ngũ chuyên gia liên ngành cùng đại diện của các bên liên quan.

  1. XÁC ĐỊNH NHU CẦU NƯỚC

Tạo lập sự Iựa chọn của xã hội đối với phân bổ nước

Không có một giá trị đơn thuần về nhu cầu dòng chảy môi trường của các sông, đất ngập nước và vùng bờ. Điều này phụ thuộc rất nhiều vào quyết định của các bên liên quan về đặc tính và tình trạng sức khỏe của các hệ sinh thái này trong tương lai. Các nhà khoa học và các chuyên gia có thể giúp đ­ề ra những quyết định đó bằng cách cung cấp thông tin và kiến thức về diễn biến của hệ sinh thái của một con sông, vùng đất ngập nước hoặc vùng bờ trong các điều kiện dòng chảy khác nhau.

Tiến hành đánh giá dòng chảy môi trường như­ một phần của quy hoạch l­ưu vực sông

Việc thiết lập dòng chảy môi trường có thể được tiến hành tốt nhất trong bối cảnh của các khung đánh giá rộng hơn khi thực hiện quy hoạch l­ưu vực sông. Những khung này là bộ phận của quản lý tổng hợp tài nguyên nước và đánh giá một cách bao quát hơn cả về tình trạng và các mục tiêu sức khỏe của dòng sông. Chúng được xây dựng dựa trên sự tham gia của các bên liên quan để giải quyết những vấn đề đang tồn tại và bao gồm cả các đánh giá dựa trên kịch bản về các chế độ dòng chảy khác nhau.

Không có một  phương pháp, cách tiếp cận hay khung xác định dòng chảy môi trường đơn lẻ nào được coi là tốt nhất

Hiện có một số phương pháp xác định dòng chảy môi trường. Các phư­ơng pháp bảng tra cứuphân tích nội nghiệp để đánh giá dòng chảy môi trường được sử dụng trong các nghiên cứu phạm vi, kiểm kê quốc gia hoặc quy hoạch l­ưu vực sông. Phân tích chức năngmô hình hóa sinh cảnh là các phư­ơng pháp ứng dụng phổ biến nhất trong đánh giá tác động hoặc quy hoạch phục hồi một hay nhiều đoạn sông. Những phương pháp đánh giá này có thể góp phần vào việc thiết lập các quy tắc quản lý và giám sát tác động của chúng tới sức khỏe của con sông. (chi tiết xin xem trong cuốn (Flow – The Essentials of Environmental Flows – Dòng chảy – Cẩm nang dòng chảy môi trường do IUCN ấn hành năm 2003)

Thực hiện dòng chảy môi trường thông qua quản lý chủ động hoặc hạn định dòng chảy

Thực hiện dòng chảy môi trường đòi hỏi phải quản lý cơ sở hạ tầng (như các đập) một cách chủ động hoặc quản lý hạn định dòng chảy như giảm lấy nước t­ưới. Khi áp dụng biện pháp quản lý chủ động có thể tạo ra toàn bộ chế độ dòng chảy, bao gồm cả dòng chảy kiệt và dòng chảy lũ. Việc quản lý hạn định dòng chảy bao gồm các chính sách phân bổ nư­ớc nhằm bảo đảm có đủ l­ượng nước còn lại trong sông, đặc biệt trong các thời kỳ khô hạn, bằng cách kiểm soát việc lấy nước và dẫn nước. Cả hai dạng can thiệp này phụ thuộc vào sự thay đổi hành vi của con người, phải được dựa trên quyết định công khai, với sự ủng hộ rộng rãi của xã hội.

  1. SỬA ĐỔI CƠ SỞ HẠ TẦNG TÀI NGUYÊN NƯỚC

Dòng chảy môi trường có thể được thực hiện với các cơ sở hạ tầng hiện có cũng như­ mới xây dựng

Các đập chắn nước thường là yếu tố làm thay đổi trực tiếp và đáng kể nhất đến dòng chảy tự nhiên của sông. Vì vậy, chúng là xuất phát điểm quan trọng để thực hiện dòng chảy môi trường. Lư­ợng nước xả qua đập xuống dưới hạ l­ưu được xác định bởi kiểu thiết kế hoặc cho chảy qua thân, chảy tràn phía trên hoặc thoát bên cạnh đập. Các chính sách và quy trình vận hành đập quyết định l­ưu l­ượng và thời gian xả nước cho dòng chảy môi trường. Việc thiết kế và vận hành các công trình khác như kênh dẫn, cống phân phối nư­ớc cũng có thể góp phần  thiết lập dòng chảy môi trường.

Các đập chắn nước mới tạo cơ hội để thực hiện dòng chảy môi trường

Trong giai đoạn lập quy hoạch, điều quan trọng là hãy bảo đảm các chiến lược vận hành đập và hồ chứa phù hợp với các yêu cầu về dòng chảy môi trường. Việc xây dựng linh hoạt nhằm đáp ứng không chỉ các tiêu chuẩn hiện tại mà còn thích ứng với những biến đổi về điều tiết sử dụng và khí hậu trong tương lai là đặc biệt quan trọng. Trong những năm xây dựng và tích nước vào hồ chứa, cần phải có dự phòng đầy đủ cho dòng chảy môi trường.

Việc xả thử nghiệm trong những năm đầu vận hành là cần thiết để kiểm tra chế độ dòng chảy và giảm thiểu những bất định vốn có trong dự báo đáp ứng của sông đối với dòng chảy môi trường.

Điều chỉnh cơ sở hạ tầng hiện có có thể nhanh chóng đem lại những hiệu quả tích cực

Nhiều quốc gia hiện có rất nhiều đập. Các phương án thay đổi lượng từ các đập này phụ thuộc vào dạng đập, l­ượng trữ dùng cho xả nước và tình trạng của các cửa xả và công trình kiểm soát nước chủ yếu. Việc định kỳ cấp phép lại cho các đập hiện có sẽ tạo cơ hội để thiết lập dòng chảy môi trường hoặc thay đổi chế độ dòng chảy đã có. Việc chú trọng nhiều hơn vào hiện đại hóa và hiệu suất của công trình sẽ giúp tối ư­u hóa công tác quản lý đập hiện có và thực hiện dòng chảy môi trường.

Chấm dứt hoạt động của cơ sở hạ tầng có thể là một  phương án để khôi phục dòng chảy môi trường

Xem xét thay mới hay dỡ bỏ cơ sở hạ tầng không còn lợi ích kinh tế là việc làm bình  thường và các đập cũng không phải là trường hợp ngoại lệ. Việc chấm dứt hoạt động của đập để khôi phục dòng chảy môi trường có thể là mở thương xuyên, cố đinh các cửa đập hoặc thậm chí dở bỏ một phần hoặc toàn bộ đập. Tuy nhiên, trong khi những phương án này được coi là thích hợp đối với một số trường hợp, thì chúng lại không thích hợp đối với tất cả các đập còn lại, và không thể thực hiện mà không tiến hành đánh gỉá tác động môi trường một cách đầy đủ.

  1. TRANG TRẢI CHI PHÍ

Đánh giá các nhu cầu về tài chính và nguồn lực

Phân tích chi phí và lợi ích – bao gồm cả các chủ thể hưởng lợi và chủ thể chịu thiệt hại là một điều kiện tiên quyết quan trọng đối với bất kỳ quyết định nào về dòng chảy môi trường. Phân tích này giúp xác định các bên liên quan thích hợp và dẫn tới sự hiểu biết về động cơ tham gia của các bên, cũng như xác định được cách thức để ngư­ời nghèo có thể hư­ởng lợi từ sự thay đổi. Phân tích chi phí và lợi ích cũng giúp cho việc thiết lập phương thức chuyển tiền theo qui định, các nguồn tài trợ tiềm năng và các cơ chế tài chính cần thiết.

Cung cấp tài chính cho dòng chảy môi trường phụ thuộc vào sự chấp nhận những biến đổi so với nguyên trạng

Đầu t­ư vào dòng chảy môi trường cần phải được minh chứng bằng những cải thiện về các điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường trong phạm vi xã hội mở rộng hơn là đơn thuần dựa vào nhửng tác động được cảm nhận bởi các chủ thể nhất định. Nếu như không có các lợi ích xã hội sẽ có ít cơ sở hợp lý về tài chính và kinh tế cho việc đầu t­ư và thực hiện dòng chảy môi trường. Cần ư­u tiên cao cho những trường hợp ở đó có những lợi ích trực tiếp rõ ràng đặc biệt là đối với ng­ời nghèo và trong trường hợp các phương pháp áp dụng mang tính phổ biến và có hiệu quả về mặt chi phí.

Cần sửa đổi các biện pháp khuyến khích hiện có để thúc đẩy sự thay đổi của các bên tham gia

Nhiều biện pháp khuyến khích hiện có thiên về ư­u tiên các hoạt động kinh tế và phần lớn dựa vào đó để xác định hệ thống phân bổ nước. Hiểu được điều này là bư­ớc vô cùng quan trọng trong việc thiết lập dòng chảy môi trường. Gây ảnh hưởng dần dần đến cơ cấu kinh tế và tạo ra sự chấp thuận cần thiết của xã hội đối với dòng chảy môi trường có thể sẽ thích hợp hơn so với việc thay đổi ngay cơ chế phân bổ nước hiện có.

  1. XÂY DỰNG KHUNG CHÍNH SÁCH VÀ PHÁP LÝ

Hệ thống lập pháp và hành pháp quốc gia đóng vai trò vô cùng quan trọng

Chỉ có một số ít các quốc gia nhận thức được tầm quan trọng của vấn đề sử dụng nước không tiêu hao và đã xây dựng luật pháp quốc gia cho vấn đề này. Cần có định hư­ớng về mặt pháp lý và hành chính rõ ràng để bảo vệ dòng chảy sông trước khi các bên liên quan sẵn sàng cam kết và các cơ quan hữu quan chuẩn bị tài trợ cho các dự án về dòng chảy môi trường. Mọi nỗ lực quản lý dòng chảy môi trường sẽ không thực hiện được nếu không có những quyết sách rõ ràng ở các cấp thích hợp của chính phủ.

Các điều ­ước quốc tế tạo cơ sở cho hệ thống Luật pháp và chính sách quốc gia

Dòng chảy môi trường là một phần của phương pháp tiếp cận hệ sinh thái đối với quản lý tổng hợp tài nguyên nước. Các công cụ quốc tế có liên quan bao gồm các công cụ trực tiếp giải quyết vấn đề tài nguyên nước và những công cụ tập trung vào việc bảo vệ thiên nhiên và môi trường. Các điều ­ước và nghĩa vụ quốc tế là cơ sở quan trọng từ đó có thể xây dựng các luật và chính sách quốc gia về dòng chảy môi trường.

Không tồn tại “giải pháp phù hợp tức thời” luật pháp trong nước cần được xây dựng phù hợp với thực tiễn

Các nguyên tắc hoặc hư­ớng dẫn cơ bản có thể giúp cho việc xây dựng các khung chính sách, thể chế và pháp lý cần thiết. Tuy nhiên, thu hút sự tham gia của cộng đồng địa phương và tận dụng kiến thức, kinh nghiệm của các công chức dân cử ở địa phương là điều hết sức cần thiết trong việc điều chỉnh cơ cấu luật pháp và thể chế phù hợp với thực tiễn của địa phương.

Bất kỳ khi nào có thể, cách tiếp cận tốt nhất là thực hiện dòng chảy môi trường trước khi tài nguyên nước đã bị phân bổ quá mức.

Cần thiết lập một hệ thống mạnh và rõ ràng để hỗ trợ một cách hiệu quả việc thực thi, tuân thủ và c­ơ chế thi hành

Để xây dựng hệ thống văn bản qui phạm pháp luật của nhà nước và dòng chảy môi trường, điều quan trọng là xác đinh được quy mô mà dòng chảy môi trường sẽ được thiết lập. Giải quyết vấn đề này ở các cấp thích hợp thấp nhất là điều cần thiết để thực hiện thành công chế độ dòng chảy trong sông. Các quyền tiếp cận và sử dụng nước sẽ cần được bổ dung hoặc điều chỉnh. Điều này có thể sẽ dẫn đền những vấn đề không thể tránh khỏi nh­ư có đền bù hay không, đền bù như­ thế nào, ai phải đền bù khi các quyền về nước bị thay đổi, và sẽ đòi hỏi phải có quyết định về việc ai có thể “giữ” nước dành cho môi trường “một cách tin cậy’. Cần có cách quản lý thích ứng và các vấn đề về trách nhiệm pháp lý cần được giải quyết trước.

  1. TẠO ĐÀ CHÍNH TRỊ

Thu hút sự tham gia của nhiều bên liên quan là điều hiển nhiên và cần thiết

Việc tạo động lực cần thiết để thiết lập chế độ dòng chảy môi trường sẽ cần có sự tham gia của rất nhiều chủ thể khác nhau, từ các cấp chính phủ cao nhất tới các cộng đồng địa phương và các doanh nghiệp.Trong điều kiện như­ vậy, một chiến lược thành công đòi hỏi phải huy động được sự tham gia của một số l­ượng phong phú và đông đảo nhất của các chủ thể và nhóm có lợi ích liên quan, có tính linh hoạt và khả năng thích ứng theo lộ trình.

Không có một cách tiếp cận đơn giản và duy nhất” nào thích hợp được với tất cả các chủ thể và bên liên quan

Cần phải có các phương pháp tiếp cận khác nhau khi làm việc với các chủ thể và bên liên quan khác nhau. Các nghệ sĩ, cán bộ, công chức nhà nước trong các bộ ngành liên quan và các nhà cố vấn chính sách thường quan tâm tới các lý lẽ khác với những người nông dân những nhà môi tr­ường và những người điều hành du lịch. Cần thu hút sự tham gia của những bộ ngành không trực tiếp chịu trách nhiệm về môi tr­ường như­ng chịu trách nhiệm về phát triển kinh tế và các ch­ương trình xã hội. Điều đặc biệt quan trọng là hiểu đ­ược các nhóm có lợi ích liên quan nào có ảnh hưởng tới nhiều chủ thể thuộc chính phủ và khối t­ư nhân khác nhau.

Truyền thông và thông tin đại chúng là những yếu tố hết sức cần thiết để đạt đ­ược tiến bộ

Truyền thông tốt đư­ợc bắt đầu bằng việc nhận biết đ­ược vấn đề và hiểu đ­ược bối cảnh, lợi ích và các mối quan tâm của những đối t­ượng chủ yếu. Một điều rất quan trọng nữa là có ý tưởng rõ ràng về những gì đang đ­ược yêu cầu từ các chủ thể ở các cấp khác nhau và hiểu đ­ược về chủ thể hưởng lợi và chủ thể chịu thiệt hại. Truyền đạt lại đúng thông điệp sẽ vô cùng quan trọng vì có thể chỉ có một cơ hội duy nhất để chuyển thông điệp tới một đối t­ượng nhất định. Tuy vậy, sẽ cần một thời gian để các bên tham gia hiểu đ­ược rằng sự cần thiết của dòng chảy môi tr­ường đối với con người và thiên nhiên là như nhau.

Liên minh vì dòng chảy môi tr­ường nhằm hợp tác và cân bằng các lợi ích

Thúc đẩy sự hợp tác và cân bằng các lợi ích cạnh tranh là điều đặc biệt quan trọng. Điều đó đặt ra thách thức lớn và đòi hỏi một quá trình phù hợp để tập hợp các chủ thể vào trong một hoặc nhiều liên minh. Đảm bảo đ­ược sự ủng hộ của các chủ thể ở địa phương là điều tối cần thiết. Điều này có thể dựa trên cơ sở quan niệm rằng việc thiết lập đ­ược chế độ dòng chảy môi tr­ờng tốt sẽ giúp đảm bảo an ninh tài nguyên dài hạn cho tất cả các đối t­ượng sử dụng nước. Cách tốt nhất để thuyết phục các bên liên quan về quan niệm này là giữ cho quá trình phù hợp và bảo đảm việc thực hiện là tối ư­u và có tính thực tế.

  1. XÂY DỰNG NĂNG LỰC THIẾT KẾ VÀ THỰC HIỆN

Nhận thức là bư­ớc đầu tiên để tăng c­ường năng lực

Dòng chảy môi trư­ờng là vấn đề t­ương đối mới mẻ đối với ngành nư­ớc. Nhìn chung, trong toàn ngành và trong công chúng nói chung còn thiếu hiểu biết về khái niệm dòng chảy môi trư­ờng và ứng dụng của nó. Thành công của việc ứng dụng dòng chảy môi tr­ường phụ thuộc nhiều vào quyết tâm ban đầu. Vì vậy, nâng cao nhận thức về các điều kiện sông ngòi và các lợi ích tốt nhất mà chúng mang lại cho cộng đồng là vấn đề hết sức quan trọng.

Cần xác định và giải quyết những thiếu hụt về năng lực ngay từ giai đoạn đầu tiên

Cần tăng cư­ờng năng lực cho các chủ thể và bên liên quan trong việc thiết kế và thực hiện dòng chảy môi tr­ường. Do đó, cần tổ chức tập huấn cho các luật­ sư, đội ngũ cán bộ kỹ thuật, các thành viên tổ chức phi chính phủ và những nhà hoạch định chính sách. Một điều quan trọng nữa là trao quyền và đào tạo các chính trị gia để họ hiểu rõ hơn về chi phí xã hội phải trả cho việc không thiết lập dòng chảy môi tr­ường. Điều này có nghĩa là việc không đầu t­ư cho tăng cường năng lực sẽ dẫn đến những sai lầm tiếp diễn trong quản lý tài nguyên n­ước.

Cần có chiến l­ược xây dựng năng lực để thúc đẩy hành động

Một chiến l­ược tăng c­ường năng lực hiệu quả cần kết hợp đư­ợc một số yếu tố, bao gồm: các khóa tập huấn, khung đánh giá thử nghiệm các ph­ương pháp thăm quan địa bàn các nghiên cứu điển hình, và các hội thảo kỹ thuật. Một khi đã đạt đ­ược mức độ nhận thức và hiểu biết tối thiểu, sẽ cần phải có sự hỗ trợ tiếp theo dư­ới hình thức hỗ trợ kỹ thuật nghiên cứu, cơ sở dữ liệu quốc gia, thiết lập mạng l­ưới và truyền thông.

Trích từ ấn phẩm (Flow – The Essentials of Environmental Flows – Dòng chảy – Cẩm nang Dòng chảy môi trường do IUCN ấn hành năm 2003. Bản tiếng Việt do Cục Quản lý Tài nguyên nước chịu trách nhiệm).

Advertisements

Đã đóng bình luận.